U noći između 28. i 29. maja 1903. godine, Srbija je bila zadesena jednim od najznačajnijih događaja u svojoj modernoj istoriji – Majskim prevratom. Tada je grupa zaverenika izvršila atentat na kralja Aleksandra Obrenovića i njegovu suprugu, kraljicu Dragru.
Ovaj krvavi događaj označio je kraj vladavine dinastije Obrenović i povratak dinastije Karađorđević na srpski presto. Vest o ubistvu kraljevskog para izazvala je različite reakcije kako u Srbiji tako i u inostranstvu.
U ovom članku, detaljno ćemo istražiti političke okolnosti koje su dovele do prevrata, glavne zaverenike, tok samog događaja, kao i dalekosežne posledice koje je imao na budućnost Srbije.
Politička situacija u Srbiji pre Majskog prevrata
Uoči Majskog prevrata, Srbija se nalazila u složenoj političkoj situaciji pod vladavinom kralja Aleksandra Obrenovića. Kralj Aleksandar Obrenović došao je na presto 1889. godine nakon abdikacije svog oca kralja Milana, ali je zbog maloletstva zemljom upravljalo Namesništvo do 1893. godine.
Vladavina kralja Aleksandra Obrenovića
Kralj Aleksandar je državnim udarom 1. aprila 1893. godine preuzeo stvarnu vlast, što je bio prvi u nizu njegovih autoritarnih poteza koji su izazivali nezadovoljstvo u političkim krugovima. Tokom svoje vladavine, kralj Aleksandar je često menjao ustave i vlade, što je stvaralo političku nestabilnost.
| Godina | Događaj | Posledica |
|---|---|---|
| 1889 | Abdication kralja Milana | Kralj Aleksandar Obrenović postaje kralj |
| 1893 | Državni udar kralja Aleksandra | Preuzimanje stvarne vlasti |
| 1900 | Brak kralja Aleksandra sa Dragom Mašin | Nezadovoljstvo u narodu i političkim krugovima |
Kontroverzni brak sa Dragom Mašin
Ključni momenat koji je drastično umanjio popularnost kralja Aleksandra Obrenovića bio je njegov brak sa Dragom Mašin 1900. godine, koja je bila udovica i 12 godina starija od njega. Kraljica Draga je bila dvorska dama kraljeve majke Natalije, a njihov brak je izazvao oštro protivljenje kralja Milana.
Nezadovoljstvo u vojsci i političkim krugovima
Vojska, koja je za vreme kralja Milana uživala povlašćen status, bila je posebno nezadovoljna zbog štednje koju je sprovodio kralj Aleksandar, što je stvorilo plodno tlo za formiranje zavereničke grupe među oficirima. Politički potezi kralja Aleksandra, poput oktroisanog ustava i uvođenja dvodomnog sistema, dodatno su produbili krizu.
Nezadovoljstvo je raslo kako među vojskom tako i među političarima, što je stvorilo atmosferu nestabilnosti u Srbiji uoči Majskog prevrata.
Formiranje zavere i glavni zaverenici
Formiranje zavere protiv kraljevskog para bilo je rezultat rastućeg nezadovoljstva među mladim oficirima. U avgustu 1901, grupa oficira, nezadovoljna situacijom u zemlji i položajem vojske, odlučila je da preduzme radikalne mere.
Dragutin Dimitrijević Apis i početak zavere
Dragutin Dimitrijević Apis, tada mladi pešadijski poručnik, postao je centralna figura vojne zavere. Prvi sastanak zaverenika održan je 6. septembra 1901. godine u stanu konjičkog poručnika Antonija Antića.
Na sastanku su prisustvovali kapetani Radomir Aranđelović i Milan Petrović, kao i poručnici Dragutin Dimitrijević Apis i Dragutin Dulić. Kasnije su se zaverenicima pridružili i drugi oficiri, formirajući jezgro vojne zavere.
Uloga Đorđa Genčića i drugih civila
Civilno krilo zavere predvodio je Đorđe Genčić, bivši ministar i blizak saradnik kralja Milana. Genčić je okupio grupu uticajnih političkih ličnosti i poslovnih ljudi, poput beogradskog trgovca Nikole Hadži Tome.
Nikola Hadži Toma je poslan u Švajcarsku da kontaktira Petra Karađorđevića i upozna ga sa planovima zaverenika.
Povezanost sa Petrom Karađorđevićem
Prema nekim izvorima, Petar Karađorđević nije direktno pristao na ubistvo kraljevskog para, već je navodno preferirao opciju abdikacije i proterivanja kralja Aleksandra iz zemlje. Uprkos tome, radikalnija struja među zaverenicima, predvođena Apisom, Antićem i Aranđelovićem, prevladala je sa stavom da kralj i kraljica moraju biti ubijeni.
Majski prevrat 1903: Noć koja je promenila Srbiju
Noć između 28. i 29. maja 1903. godine ostat će zauvek upamćena kao dan koji je promenio tok srpske istorije. U toku te noći, grupa zaverenika izvršila je prevrat u Kraljevini Srbiji, okončavši vladavinu kralja Aleksandra Obrenovića.
Ulazak zaverenika u dvor
Zaverenici iz unutrašnjosti stigli su u Beograd dan ranije, skrivajući svoje prave namere. U noći prevrata, podelili su se u pet grupa i sreli su se u Oficirskom domu. U 0:45 časova, kapetan Dragutin Dimitrijević Apis komandovao je polazak ka dvoru.
Gardijski poručnik Petar Živković otvorio je zaverenicima dvorska vrata tačno u 2 sata ujutru, omogućivši im pristup Starom konaku. Nakon ulaska, zaverenici su likvidirali kraljevog ordonansa i ađutanta.
Potraga za kraljevskim parom
Potraga za kraljem Aleksandrom i kraljicom Dragom trajala je gotovo dva sata. Tokom potrage, sam Apis bio je ranjen kada je pomislio da vidi kralja kako beži. Vrata kraljevih odaja bila su razbijena dinamitom, ali kraljevski par nije bio u krevetu.
- Prema jednoj verziji, lokaciju skrivenog kraljevskog para otkrio je general Laza Petrović.
- Druga verzija tvrdi da je konjički poručnik Velimir Vemić primetio udubljenje u zidu koje je vodilo do tajnih vrata.
Ubistvo kralja Aleksandra i kraljice Drage
Kada su kralj Aleksandar i kraljica Draga konačno pronađeni, artiljerijski kapetan Mihajlo Ristić Uča, konjički poručnik Velimir Vemić, i kapetan Ilija Radivojević ispalili su na njih sve metke iz svojih revolvera. Tela kralja Aleksandra i kraljice Drage bačena su kroz prozor dvora, simbolično označivši kraj dinastije Obrenović.
Ovim događajem, Majski prevrat je zauvek promenio političko lice Srbije, označivši početak nove ere pod dinastijom Karađorđević.
Ostale žrtve Majskog prevrata
Ubistvo kralja Aleksandra i kraljice Drage bilo je samo deo nasilja koje se dogodilo tokom Majskog prevrata. Tokom te sudbonosne noći, nekoliko drugih istaknutih ličnosti je takođe izgubilo živote.
Ubistva kraljičine braće i vladinih ministara
Iste noći kada je ubijen kraljevski par, likvidirani su i kraljičina braća Nikodije i Nikola Lunjevica od strane vojnika pod komandom potporučnika Vojislava Tankosića. Pored toga, predsednik vlade, general Dimitrije Cincar-Marković, i ministar vojni, general Milovan Pavlović, ubijeni su u svojim kućama. Ova ubistva pokazuju sistematičnost i opsežnost zavereničke akcije.
Sudbina ranjenih u prevratu
Ministar unutrašnjih poslova, Velimir Todorović, iako teško ranjen, preživeo je napad i živeo je sve do 1922. godine. On je bio jedini visoki zvaničnik koji je preživeo Majski prevrat. Vođa zavere, Dragutin Dimitrijević Apis, takođe je bio ranjen tokom prevrata, zadobivši tri metka u grudi.
Vest o brutalnim ubistvima brzo se proširila Beogradom, a kasnije su kružile i glasine da je kralj Aleksandar bio živ nakon atentata i da je umro tek u mrtvačnici, iako je prema nalazima patologa bio mrtav nakon prvog metka.
Posledice Majskog prevrata na unutrašnju i spoljnu politiku Srbije
Majski prevrat je bio prekretnica u srpskoj istoriji, menjajući tok političkih dešavanja. Ovaj događaj nije samo označio kraj jedne dinastije, već je otvorio put novim političkim pravcima i spoljnim odnosima.
Dolazak dinastije Karađorđević na vlast
Nakon Majskog prevrata, dinastija Karađorđević je došla na vlast, a Petar Karađorđević je proglašen za kralja Srbije. Ova promena dinastije označila je novi početak za srpsku politiku i društvo.
Članovi nove privremene vlade okupili su se pod predsedništvom Jovana Avakumovića, a trupe postrojene pred dvorom aklamirale su kneza Petra Karađorđevića kao novog kralja.
Reakcije evropskih sila na prevrat
Reakcije evropskih sila na Majski prevrat bile su različite, ali uglavnom negativne. Rusija i Austro-Ugarska izrazile su najoštriji protest zbog „mučkog ubistva“ kralja Aleksandra i kraljice Drage.
Velika Britanija i Holandija povukle su svoje ambasadore iz Srbije, efektivno zamrzavajući diplomatske odnose, i uvele sankcije Srbiji koje su ukinute tek 1905. godine, nakon što je završeno suđenje atentatorima.
Promena spoljnopolitičke orijentacije Srbije
Jedna od najznačajnijih posledica Majskog prevrata bila je promena spoljnopolitičke orijentacije Srbije. Dok su se Obrenovići oslanjali na Austro-Ugarsku, Karađorđevići su se okrenuli Rusiji.
Ova promena dovela je do Carinskog rata između Srbije i Austro-Ugarske, iz kojeg je Srbija izašla kao ekonomski pobednik, ali i do pogoršanja političkih odnosa između dve zemlje.
Kralj Petar Karađorđević vladao je kao ustavni monarh, minimalno se mešajući u politiku, što je dovelo do perioda koji mnogi istoričari smatraju vremenom najstabilnije demokratije u Srbiji.
Zaključak: Istorijski značaj Majskog prevrata za budućnost Srbije
Majski prevrat 1903. godine nije bio samo promena na prestolu, već događaj koji je promenio tok srpske istorije. Ovaj događaj označio je kraj dinastije Obrenović i početak nove ere pod dinastijom Karađorđević.
Smrt kralja Aleksandra Obrenovića i kraljice Drage u njihovom dvoru bila je kulminacija zavere koju su organizovali oficiri nezadovoljni politikom kraljevskog para. Ova činjenica nije ostavila ravnodušnim evropske metropole, koje su bile šokirane brutalnošću čina.
Dolazak Petra Karađorđevića na presto doneo je period relativne demokratizacije i parlamentarizma u Srbiji. Međutim, tenzije između civilnih vlasti i oficira-zaverenika nastavile su da utiču na politički život zemlje.
Majski prevrat je takođe označio početak perioda u kojem je organizacija „Crna ruka“ imala značajan uticaj na politički život Srbije, što će kulminirati njihovom ulogom u Sarajevskom atentatu 1914. godine.
Istorijski značaj Majskog prevrata ogleda se u njegovom dugoročnom uticaju na geopolitičku poziciju Srbije, označavajući konačan raskid sa austrofilskom politikom i okretanje ka Rusiji.